Pekiştirme ve Pekiştireç: Pekiştirmenin tüm türleri herhangi bir tepki ya da davranışın güçlendirilmesine dönüktür. Pekiştirme kısaca davranışların kalıcı hale getirilmesi için bir etki uygulanmasıdır. Örneğin istendik yöndeki bir davranışın gösterilmesinin arkasından birey övülebilir, ya da doyum sağlayabileceği bir durum oluşturulabilir. Buna olumlu pekiştirme (positive reinforcement) denir. Davranışı pekiştirmek için kullanılan uyaran, sonuç ya da olaya ise olumlu pekiştireç (positive reinforcer) denir. Öğretmenin, dersi kendisi anlatmak için izin isteyen bir öğrenciye, bunun için izin vermesi ya da bu davranışı nedeniyle öğrenciye yüksek bir puan vermesi bir olumlu pekiştirme, izin ya da yüksek not ise birer olumlu pekiştireçtir.
Olumlu pekiştirme, onu sağlayan bir davranışı güçlendirir ve tekrarlanmasını sağlar. Olumlu pekiştirme sonuçta bir doyum sağlar. Bu doyum biyolojik, fiziksel, sosyal ya da psikolojik olabilir.
Birey tarafından gösterilen belli edimi, onu üzen ya da rahatsız eden bir durumun ortadan kalkması izlerse, buna olumsuz pekiştireç (negative reinforcement) denir. Örneğin çok sıcak bir odada bunalan birisi, pencereyi açarsa içeriye giren serin hava ile sıkıntıdan kurtulacaktır. Burada pencereyi açma edimi, kişiyi sıkıntıdan kurtardığı için bir olumsuz pekiştireçtir. Sınıfta sürekli konuşarak disiplini bozan ve bu nedenle öğretmen tarafından sürekli azarlanan bir öğrenci düşünelim. Bu öğrencinin olumsuz davranışı azaldıkça, öğretmenin öğrenciyi azarlamaktan vazgeçmesi, bir olumsuz pekiştireçtir.
Olumsuz pekiştireç bir ceza türü değildir. Olumsuz pekiştireçten farklı olarak ceza (punishment), istenmeyen bir edimden sonra bireyi bir şekilde rahatsız edecek bir durum yaratılmasıdır. Örneğin gürültü yapan öğrencinin azarlanması bir cezadır, olumsuz pekiştirme değil. Çünkü burada bir pekiştirme değil aksine öğrencinin edimini silmeye dönük bir uyaran vardır. Olumsuz pekiştirme ise bir yönüyle ödüllenmedir.
Olumlu pekiştireçler, istendik bir davranışın kazandırılmasını ve devamını sağlayan uyaranlardır. Bu tür uyaranlar, öğrencilere yapmış oldukları davranışlardan sonra verilir. Güzel yazı yazan birinci sınıf öğrencilerinin defterlerine yıldızlı pekiyi koymak ya da okumayı söken öğrencilere kırmızı kurdele takmak, sınavdan iyi not alan öğrencilerin çikolata ile ödüllendirmesi bu tür pekiştireçler için verilebilecek örneklerdir.
Ödül kavramı olumlu pekiştireçle aynı anlamda kullanılabilirken, ceza kavramı olumsuz pekiştireçle aynı anlamda kullanılamaz. Olumsuz pekiştireçler istenen davranış ortaya çıktığında ortamdan çekilirken, ceza istenmeyen davranış ortaya çıktığında verilen uyarandır.
Verilen pekiştirecin niteliği, sıklığı ve zamanlaması önemlidir; öğrenilecek davranışa ve öğrenci özelliklerine göre değişiklik gösterir. Öğrenciyi ödüllendirmek için verilen pekiştireç mutlaka öğrencinin hoşuna gitmelidir ya da cezalandırmak için verilen bir davranış öğrencide mutlaka rahatsızlık uyandırmalıdır. Verilen olumlu ya da olumsuz pekiştireçler öğrencinin özelliğine ve pekiştirilmek istenen davranışa göre olması gerektiğinden ne fazla ne de az olmalıdır.
Kaynak: Şimşek, N. ve Kılıç, E. (2004). Davranışçı öğrenme kuramları. Gelişim ve Öğrenme, Ataman, A. (Editör), İkinci Baskı içinde (s.281-295). Ankara: Gündüz Eğitim ve Yayıncılık.
